Những điều cần hiểu đúng để tránh giảm cân mãi không thành

Thừa cân, béo phì thường bị nhìn như một câu chuyện của ngoại hình. Không ít người cho rằng đây đơn thuần là hệ quả của việc ăn nhiều hơn mức cần thiết và vận động ít hơn bình thường.

Vì thế, khi cân nặng tăng lên, phản ứng quen thuộc của nhiều người là tự siết khẩu phần, tìm một chế độ ăn thật khắt khe, mua thuốc giảm cân trên mạng hoặc cố tập luyện đến kiệt sức.

Nhưng thực tế cho thấy câu chuyện không đơn giản như vậy.

Có người từng giảm được 10kg, 15kg, nhưng chỉ sau một đến hai năm, cân nặng lại tăng trở về mức cũ, thậm chí còn cao hơn. Có người ăn rất ít trong thời gian dài, nhưng kim trên bàn cân gần như đứng yên.

Trong tọa đàm trực tuyến “Kiểm soát cân nặng và các hậu quả của bệnh lý thừa cân” do báo Dân trí phối hợp cùng Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh tổ chức, các chuyên gia nội tiết và ngoại khoa đã liên tục nhấn mạnh thông điệp: "Béo phì không còn được xem là câu chuyện của ý chí hay thẩm mỹ đơn thuần, mà là một bệnh lý mạn tính, phức tạp, có tính tiến triển và dễ tái phát".

Béo phì không chỉ là chuyện ăn nhiều

ThS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh, chuyên gia nội tiết, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh chia sẻ: “Béo phì không đơn thuần chỉ là câu chuyện ăn nhiều và ít vận động. Hiện nay, béo phì đã được coi là một bệnh lý mạn tính, có tính chất tiến triển và dễ tái phát”.

Không chỉ là chuyện "cái miệng", béo phì bắt đầu từ những rối loạn bên trong cơ thể

Một trong những điểm được các chuyên gia dành nhiều thời gian làm rõ là việc nhìn béo phì như hệ quả trực tiếp của ăn nhiều là một cách hiểu quá đơn giản.

Theo BS Quỳnh, về bản chất, béo phì là tình trạng dư thừa mỡ trong cơ thể. Ở trẻ em, mỡ có thể tăng do tăng số lượng tế bào mỡ. Ở người trưởng thành, số lượng tế bào mỡ hầu như đã ổn định, nên biểu hiện chủ yếu là phì đại tế bào mỡ.

Khi các tế bào mỡ phình to, mô mỡ có thể rơi vào tình trạng thiếu oxy, từ đó tiết ra nhiều chất trung gian gây viêm như interleukin 6 hay TNF alpha. Tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp này tiếp tục kéo theo kháng insulin, rồi từ đó dẫn tới rối loạn chuyển hóa ngày càng sâu hơn.

“Nếu xảy ra đề kháng insulin, cơ thể vẫn sản xuất insulin nhưng hiệu quả sử dụng insulin bị giảm. Từ đó, quá trình này tiếp tục dẫn đến một rối loạn khác là đề kháng leptin”, BS Quỳnh phân tích.

Leptin là hormone do tế bào mỡ tiết ra, có nhiệm vụ báo cho não biết cơ thể đã no. Nhưng khi xuất hiện đề kháng leptin, vùng dưới đồi không nhận được tín hiệu này, người bệnh vẫn thấy đói dù năng lượng đã đủ. Cảm giác “muốn ăn thêm” khi đã thừa cân vì thế không còn đơn thuần là thiếu kiểm soát bản thân, mà là một phần của rối loạn nội tiết.

Từ góc nhìn ngoại khoa, PGS.TS.BS Nguyễn Xuân Hùng, Trưởng khoa Ngoại tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh cho rằng, điều quan trọng nhất là phải thay đổi cách nhìn về căn bệnh này.

“Không nên quan niệm béo phì chỉ là vấn đề về ngoại hình hay đơn thuần do ăn nhiều, ít vận động. Béo phì không chỉ là yếu tố mang tính bề ngoài hay cơ địa mà là một bệnh lý có nhiều nguyên nhân khác nhau”, ông nói.

Theo ông, các nguyên nhân đó có thể bao gồm di truyền, môi trường sống, nội tiết, thần kinh, rối loạn giấc ngủ, căng thẳng kéo dài, thậm chí cả những ảnh hưởng rất sớm từ thai kỳ. Có những trẻ 3 đến 5 tuổi đã thừa cân, béo phì, và nếu tình trạng ấy kéo dài từ nhỏ đến lớn, hậu quả không chỉ nằm ở chuyện cân nặng.

Béo phì có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan như tim mạch, hô hấp, tiêu hóa, gan mật, cơ xương khớp, hệ tiết niệu và cả não bộ. Bên cạnh các vấn đề về thể chất, béo phì còn tác động đến tâm lý. Người bệnh có thể cảm thấy tự ti, hạn chế giao tiếp xã hội, từ đó ảnh hưởng đến quá trình học tập, công việc và cuộc sống.

Theo TS.BS Đỗ Tuấn Anh, chuyên gia Ngoại khoa tiêu hóa Gan Mật Tụy, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh, đối với gan, đây là cơ quan đóng vai trò như một “nhà máy lọc” lớn của cơ thể, vừa sản xuất mật vừa tham gia xử lý, đào thải nhiều chất độc.

Khi thừa cân hoặc béo phì, các tế bào gan phải hoạt động nhiều hơn, từ đó làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, suy giảm chức năng gan, thậm chí về lâu dài có thể dẫn đến xơ gan.

Vì vậy, béo phì không phải là một bệnh lý đơn thuần mà có liên quan đến nhiều bệnh khác. Ngoài các vấn đề ở gan, mật và tụy, béo phì còn có thể ảnh hưởng đến hệ tim mạch và hệ hô hấp. Tình trạng này có thể thúc đẩy quá trình xơ vữa mạch máu, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp và nhiều bệnh lý nội khoa khác, với những hậu quả lâu dài khá nghiêm trọng.   

Giảm cân không nằm ở việc nhịn càng nhiều càng tốt

Các bác sĩ lý giải hiện tượng mà rất nhiều người từng trải qua, giảm được một thời gian rồi tăng trở lại.

Theo BS Quỳnh, đây chính là biểu hiện của “lý thuyết điểm đặt”, tức cơ thể mỗi người đều có một mức cân nặng mà nó có xu hướng duy trì thông qua điều hòa thần kinh và nội tiết.

Khi người bệnh giảm cân quá nhanh bằng cách cắt khẩu phần đột ngột hoặc tập luyện quá sức, cơ thể sẽ phản ứng như đang rơi vào tình trạng thiếu năng lượng. Não bộ khi đó kích hoạt cơ chế tiết kiệm năng lượng, làm mức tiêu hao cơ bản giảm xuống, khiến người bệnh mệt mỏi hơn, đói nhiều hơn và cuối cùng quay lại chế độ ăn cũ.

Theo các chuyên gia, nền tảng của điều trị béo phì vẫn là thay đổi lối sống, bao gồm dinh dưỡng, vận động và theo dõi y khoa. Nhưng thay đổi lối sống không có nghĩa là áp dụng một thực đơn cực đoan hay biến mình thành người chỉ sống với vài trăm calo mỗi ngày.

BS Quỳnh nhấn mạnh, nguyên tắc cơ bản của giảm cân là tạo ra thâm hụt năng lượng, nghĩa là lượng calo nạp vào thấp hơn lượng calo tiêu hao. Tuy nhiên, thâm hụt bao nhiêu, theo nhịp độ nào và kéo dài ra sao lại là chuyện hoàn toàn khác.

“Người bệnh không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn quá cực đoan như keto hoặc chế độ ăn rất ít calo dưới 800kcal mỗi ngày. Những phương pháp này chỉ nên được thực hiện trong các trường hợp đặc biệt và dưới sự theo dõi của bác sĩ để tránh các biến chứng có thể xảy ra”, BS Quỳnh chia sẻ.

PGS Hùng cũng cùng chung quan điểm khi cho rằng quá trình giảm cân phải được xây dựng theo từng bước, chứ không thể đặt kỳ vọng từ 100kg xuống ngay 60kg.

“Thông thường, mục tiêu ban đầu sẽ là giảm khoảng 5% đến 10% cân nặng, sau đó mới tiếp tục điều chỉnh theo từng giai đoạn”, PGS Hùng nói.

Cùng với dinh dưỡng, tập luyện cũng được nhấn mạnh là một phần bắt buộc, nhưng cần phù hợp với từng người. Với bệnh nhân béo phì nặng, việc chạy bộ hay nhảy dây chưa chắc là lựa chọn đúng, bởi áp lực dồn lên khớp có thể quá lớn. Điều quan trọng hơn là bắt đầu bằng hình thức vận động phù hợp, tăng dần cường độ và duy trì đều đặn.

Hiểu đúng về phẫu thuật giảm cân

Phẫu thuật giảm cân là một trong những vấn đề nhận được sự quan tâm lớn của độc giả theo dõi tọa đàm. Trong nhiều câu hỏi gửi về chương trình, không ít bạn đọc băn khoăn liệu mổ có an toàn hay không, có cắt dạ dày xong sẽ thiếu chất cả đời hay không, và mổ rồi có chấm dứt được béo phì vĩnh viễn hay không.

Theo TS Tuấn Anh, điều quan trọng trước tiên là phải hiểu đúng vai trò của phẫu thuật. “Phẫu thuật chỉ là một trong các bước trong quá trình kiểm soát cân nặng”, TS Tuấn Anh nói.

Điều đó có nghĩa, người bệnh không bước vào bệnh viện và được chỉ định mổ ngay chỉ vì cân nặng cao. Trước khi tính đến ngoại khoa, bác sĩ sẽ đánh giá toàn diện về BMI, bệnh đồng mắc, nguy cơ gây mê, tình trạng tim mạch, hô hấp, dinh dưỡng và hiệu quả của điều trị nội khoa trước đó.

TS Tuấn Anh cho biết, với những người mới ở mức thừa cân, điều trị chủ yếu vẫn là thay đổi lối sống. Khi chuyển sang béo phì độ một, bác sĩ sẽ cân nhắc thêm các bệnh đồng mắc. Thông thường, người bệnh sẽ được điều trị nội khoa trong khoảng 3 đến 6 tháng trước khi nghĩ đến ngoại khoa, trừ những trường hợp đặc biệt có chỉ định sớm hơn.

Về phương pháp, hiện nay phổ biến nhất là phẫu thuật nội soi cắt dạ dày hình ống. “Đây là kỹ thuật không quá phức tạp, giúp làm giảm thể tích dạ dày nhưng vẫn giữ được nhiều chức năng sinh lý của dạ dày”, TS Tuấn Anh nói.

PGS Hùng nhấn mạnh, kỹ thuật mổ hiện nay đã thay đổi rất nhiều so với trước.

“Hiện nay, phần lớn các ca phẫu thuật giảm béo được thực hiện bằng phẫu thuật nội soi, thậm chí có thể hỗ trợ bằng robot, cùng với hệ thống khâu nối bằng máy hiện đại. Nhờ vậy, thời gian phẫu thuật có thể giảm xuống còn một nửa, thậm chí một phần ba so với trước”, PGS Hùng chỉ rõ.

Theo TS Tuấn Anh, phẫu thuật cắt dạ dày hình ống vẫn có những rủi ro nhất định như chảy máu, rò bục đường cắt khâu, hẹp ống dạ dày, xoắn vặn hoặc thoát vị hoành. Nhưng đó không phải lý do để tuyệt đối hóa nỗi sợ mổ. Quan trọng là sàng lọc đúng, chuẩn bị đúng và theo dõi đủ.

Về dinh dưỡng sau mổ, người bệnh sẽ được đánh giá vi chất rất kỹ trước phẫu thuật. Những tình trạng thiếu vitamin B12, sắt, canxi, vitamin D nếu có sẽ được bù trước. Sau mổ, trong một đến hai tháng đầu, chế độ ăn sẽ khác đi để dạ dày hồi phục. Sau đó, phần lớn bệnh nhân có thể trở lại gần với chế độ ăn bình thường, chỉ khác ở việc ăn điều độ và lành mạnh hơn.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, phẫu thuật là phương pháp mạnh mẽ nhất hiện nay đối với nhiều trường hợp béo phì nặng, đặc biệt khi người bệnh đã thất bại nhiều lần với điều trị nội khoa. Nhưng nó không phải “một lần là xong”.

TS Tuấn Anh nói: “Hiện nay điều trị ngoại khoa là phương pháp mạnh mẽ nhất đối với người bệnh béo phì. Tuy nhiên, phẫu thuật chỉ là bước khởi đầu của quá trình điều trị”.

Sau phẫu thuật, người bệnh có thể giảm trung bình khoảng 25% đến 30% tổng cân nặng. Với đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hay gan nhiễm mỡ, mức cải thiện cũng rất rõ. Có những nghiên cứu theo dõi tới 10 năm cho thấy tỷ lệ lui bệnh đái tháo đường type 2 sau mổ có thể lên tới gần 70%.

Nhưng để giữ được kết quả đó, người bệnh phải tiếp tục theo dõi nội tiết, dinh dưỡng, vận động, tâm lý và các bệnh đồng mắc trong thời gian dài. Nếu mổ xong rồi bỏ mặc chế độ ăn, bỏ tái khám và xem phẫu thuật như chiếc đũa thần, nguy cơ tăng cân trở lại vẫn còn đó.

Ảnh: Mạnh Quân