Mống mắt: Cấu tạo, chức năng, bệnh lý và hoạt động

Mống mắt là gì?

Mống mắt (Iris), tròng đen, là phần có màu của mắt. Nó nằm giữa giác mạc và thấu kính. Lỗ tròn ở giữa của mống mắt được gọi là đồng tử. Các cơ rất nhỏ trong mống mắt khiến đồng tử mở to hay co nhỏ để kiểm soát lượng ánh sáng đi vào mắt. Điều này cho phép bạn nhìn rõ trong môi trường ánh sáng sáng hơn và tối hơn.

Số lượng hạt màu trong mống mắt quyết định màu sắc của mống mắt (sắc tố). Lượng sắc tố chứa trong mống mắt quyết định màu mắt. Khi có rất ít sắc tố, mắt sẽ có màu xanh lam. Với sắc tố tăng lên, màu trở nên nâu đậm đến đen. Lượng sắc tố thường liên quan đến gen, loại da và màu tóc của một người. Màu sắc của mống mắt là duy nhất đối với bạn, đến thời điểm hiện tại vẫn chưa ghi nhận trường hợp nào trên thế giới có mống mắt y hệt nhau.

Chức năng của mống mắt là gì?

Cùng với đồng tử, mống mắt có chức năng điều chỉnh lượng ánh sáng đi vào mắt. Chức năng này được điều khiển bởi não. Các cơ trong mống mắt điều khiển đồng tử, khi đồng tử giãn ra cho phép nhiều ánh sáng đi vào mắt, khi co lại sẽ hạn chế ánh sáng lọt vào mắt.

Mống mắt co lại hoặc giãn ra, lượng ánh sáng tới phần còn lại của mắt sẽ thay đổi. Sự thay đổi kích thước liên tục này giúp bạn nhìn thấy trong các điều kiện ánh sáng khác nhau. Nếu bạn bước ra ngoài vào một ngày nắng đẹp hoặc vào nhà sau một thời gian phơi nắng, bạn thấy tầm nhìn bị tối lại một lúc mới có thể nhìn thấy rõ, đây là lúc mống mắt điều chỉnh đồng tử để giúp bạn nhìn thấy.

Mống mắt điều khiển đồng tử giúp mắt bạn nhìn rõ. Mống mắt liên tục thay đổi mức độ giãn nở của đồng tử mà bạn không kiểm soát được. Điều này được gọi là phản xạ ánh sáng của đồng tử. Một số người sinh ra đã không có mống mắt ở 1 hoặc cả 2 mắt, đây là tình trạng di truyền aniridia. Nếu không có mống mắt, mắt bạn vẫn hoạt động nhưng tầm nhìn của bạn sẽ bị mờ.

Cấu tạo của mống mắt gồm các bộ phận nào?

Về mặt giải phẫu, mống mắt là phần cơ có màu của mắt bao quanh đồng tử, lỗ nhỏ màu đen ở giữa. Mống mắt nằm ở phía trước thể thủy tinh và phía sau giác mạc. Phía trước và phía sau nó được bao phủ bởi một chất lỏng gọi là thủy dịch. Mắt phải liên tục sản xuất và tiêu hao thủy dịch để duy trì hình dạng, kích thước và áp lực.

Cấu tạo của mống mắt gồm 2 lớp cơ trơn là lớp mạch sợi stroma có chứa sắc tố nằm phía trên, lớp biểu mô chứa sắc tố nằm phía dưới. Các cơ trơn này có hoạt động trái ngược nhau – giãn nở (mở rộng) và co lại (co thắt). Từ đó giúp kiểm soát kích thước của đồng tử, xác định lượng ánh sáng tới được mô cảm giác của võng mạc. Cơ vòng của mống mắt là một cơ tròn có tác dụng co đồng tử dưới ánh sáng mạnh, trong khi cơ giãn của mống mắt sẽ mở rộng lỗ khi cơ vòng co lại.

Giải phẫu học hình dạng và màu sắc của mống mắt

1. Mống mắt ở đâu trong mắt?

Mống mắt bao quanh đồng tử, nằm ở vị trí trung tâm mắt (thuộc màng bồ đào). Nhãn cầu của bạn có nhiều lớp nằm chồng lên nhau, giống như một củ hành tây. Từ ngoài vào trong, mống mắt là một lớp nằm dưới giác mạc và phía trên thấu kính.

2. Hình dạng và màu sắc mống mắt

Mống mắt có hình tròn và phẳng. Màu mắt của bạn phụ thuộc vào lượng melanin mà cơ thể tạo ra và một số gen nhất định. Các gen quyết định màu mắt được di truyền từ ba và mẹ bạn.

3. Mống mắt được làm bằng gì?

Mống mắt được tạo thành từ cơ bắp và dây thần kinh. Các dây thần kinh và cơ trong mống mắt của bạn tự hoạt động (đối giao cảm) để kiểm soát kích thước đồng tử. Mống mắt chứa đầy chất lỏng gọi là thủy dịch. Để duy trì hình dạng, kích thước và áp lực, mắt phải liên tục sản xuất và tiêu thụ thủy dịch.

Rủi ro ảnh hưởng tới chức năng mống mắt

Bất kỳ tình trạng nào ảnh hưởng đến mắt cũng là rủi ro ảnh hưởng đến chức năng của mống mắt, bao gồm:

• Hội chứng Horner
• Bệnh tăng nhãn áp
• Bệnh bạch tạng
• Đục thủy tinh thể
• Viêm mống mắt dị sắc Fuchs
• Hội chứng phân tán sắc tố
• Viêm màng bồ đào
• Hội chứng Waardenburg

Bên cạnh đó, một số chấn thương đặc biệt về não bộ và thị giác có thể làm hỏng mống mắt. Phẫu thuật mắt và tác dụng phục của một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến hoạt động của mống mắt.

Dấu hiệu tình trạng mống mắt cần gặp bác sĩ

1. Mờ mắt

Mờ mắt là một trong các triệu chứng đầu tiên của viêm mống mắt. Khi bạn có cảm giác mắt bị mờ, khi nhìn như có màn sương trước mặt, sợ ánh sáng, kèm theo các triệu chứng như đau âm ỉ, hay chảy nước mắt, đỏ mắt. Có thể đến gặp bác sĩ nhãn khoa để khám và chẩn đoán tình trạng mắt hiện tại.

2. Tầm nhìn đôi

Tầm nhìn đôi hay song thị xảy ra khi bạn che 1 mắt và nhìn vào 1 vật, bạn nhìn thấy 2 ảnh, hình ảnh thứ hai thường xuất hiện mờ ảo. Nguyên nhân thường chỉ giới hạn ở mắt và ít có khả năng liên quan đến thần kinh.

Song thị hai mắt xảy ra khi bạn nhìn thấy một vật có 2 ảnh dù đang nhìn bằng 2 mắt. Nguyên nhân song thị 2 mắt có thể liên quan đến thần kinh hoặc nguyên nhân khác. Đôi khi nhìn đôi có thể nhầm lẫn với tình trạng mắt lác. Những lần khác, tình trạng này phát sinh từ một tình trạng bệnh lý nghiêm trọng, đôi khi có liên quan đến các vấn đề về mống mắt.

3. Đau mắt kéo dài

Đau mắt dữ dội hoặc dai dẳng có thể chỉ ra tình trạng bệnh lý tiềm ẩn, chẳng hạn như viêm màng bồ đào, viêm củng mạc hoặc bệnh tăng nhãn áp góc đóng, ảnh hưởng trực tiếp đến mống mắt. Nếu bị đau mắt kéo dài liên tục trong vài giờ, hãy nhanh chóng đến gặp bác sĩ nhãn khoa để được khám và điều trị khắc phục nhanh triệu chứng này.

4. Nhạy cảm với ánh sáng

Nhạy cảm với ánh sáng (sợ ánh sáng) là tình trạng không dung nạp ánh sáng gây khó chịu hoặc đau đớn. Bất kỳ nguồn sáng chói nào, chẳng hạn như ánh sáng mặt trời hoặc ánh sáng nhân tạo, đều có thể gây khó chịu. Nhạy cảm với ánh sáng có thể là triệu chứng của một số bệnh nhãn khoa hoặc do chứng đau nửa đầu hoặc nhiễm trùng do vi khuẩn như viêm màng não. Ngoài ra, nhạy cảm với ánh sáng có thể là triệu chứng của: Viêm bờ mi, đục thủy tinh thể, bệnh tăng nhãn áp, viêm giác mạc Keratoconus, cắt giác mạc khúc xạ, viêm võng mạc, viêm màng bồ đào,…

5. Suy giảm tầm nhìn

Suy giảm tầm nhìn hay suy giảm thị lực có thể dẫn đến mù lòa. Những người không thể điều chỉnh thị lực bằng kính thông thường, kính áp tròng, thuốc hoặc phẫu thuật sẽ bị suy giảm thị lực. Suy giảm tầm nhìn rất có thể là triệu chứng của viêm mống mắt, đi kèm các triệu chứng khác như đau mắt, nhạy cảm với ánh sáng, nhức đầu. Nó có thể dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng như mất thị lực nghiêm trọng và thậm chí mù lòa. Nhiễm trùng, chấn thương và bệnh tự miễn là những nguyên nhân chính gây viêm mống mắt.

Biến chứng rủi ro khi mống mắt bị ảnh hưởng

Những chất thương ở mống mắt có thể biểu hiện với các triệu chứng khác nhau tùy thuộc vào mức độ tổn thương, vị trí tổn thương và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng. Biểu hiện có thể là đồng tử giãn, đồng tử phản ứng chậm do tổn thương cơ vòng. Rễ mống mắt cũng có thể bị tổn thương, dẫn đến phải chạy thận nhân tạo. Đối với viêm mống mắt, đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp, nếu không được điều trị kịp thời có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm làm mất thị lực vĩnh viễn hoặc mù lòa.

Chẩn đoán và khám mống mắt

Chẩn đoán và khám mống mắt có thể sử dụng các phương pháp chẩn đoán mắt như khám tổng thể. Trong trường hợp bác sĩ cần xác định xem mống mắt của bạn đang gặp vấn đề thì cần chẩn đoán hình ảnh:

• MRI
• Chụp CT
• Siêu âm
• Chụp cắt lớp mạch lạc quang học (OCT)
• Quy trình thực hiện đèn khe

Điều trị các bệnh liên quan tới mống mắt thế nào?

Tùy vào từng loại bệnh có liên quan tới mống mắt, bác sĩ sẽ chỉ định những phương pháp điều trị khác nhau. Quan trọng hơn hết, bạn cần được chẩn đoán nguyên nhân gây các bệnh về mống mắt và được chỉ định điều trị, chăm sóc để sức khỏe mắt phục hồi nhanh chóng.

Chăm sóc mống mắt như thế nào?

• Đeo kính râm có khả năng chống tia cực tím 100% hoặc có nhãn UV400 bất cứ khi nào bạn ra nắng, bảo vệ mắt khỏi tác động tiêu cực từ ánh nắng mặt trời (3)
• Đến gặp bác sĩ nhãn khoa nếu có bất kỳ thay đổi nào về tầm nhìn như mắt mờ, song nhị,…
• Nếu bạn đeo kính hoặc kính áp tròng, hãy khám mắt thường xuyên để bác sĩ có thể điều chỉnh độ của kính đeo thường xuyên
• Ăn một chế độ ăn uống lành mạnh, cân bằng dưỡng chất, bổ sung nhiều trái cây và rau quả, đặc biệt là các loại rau lá xanh và vàng đậm. Các loại cá có nhiều axit béo omega-3, chẳng hạn như cá hồi, cá ngừ và cá bơn
• Duy trì cân nặng khỏe mạnh, vì thừa cân hoặc béo phì làm tăng nguy cơ mắc bệnh tiểu đường. Mắc bệnh tiểu đường khiến bạn có nguy cơ mắc bệnh võng mạc tiểu đường hoặc bệnh tăng nhãn áp cao hơn
• Tập thể dục có thể giúp ngăn ngừa hoặc kiểm soát bệnh tiểu đường, huyết áp cao và cholesterol cao. Những bệnh này có thể dẫn đến một số vấn đề về mắt hoặc thị lực. Vì vậy, nếu tập thể dục thường xuyên, bạn có thể giảm nguy cơ mắc các vấn đề về mắt và thị lực
• Bỏ thuốc lá vì thuốc lá làm tăng nguy cơ phát triển các bệnh về mắt liên quan đến tuổi tác như thoái hóa điểm vàng, đục thủy tinh thể và có thể làm tổn thương dây thần kinh thị giác
• Một số bệnh về mắt có tính chất di truyền, vì vậy bạn nên tìm hiểu xem có ai trong gia đình bạn từng mắc bệnh về mắt, bao gồm các vấn đề mống mắt. Điều này có thể giúp bạn xác định xem mình có nguy cơ mắc bệnh về mắt hay không
• Cho mắt nghỉ ngơi khi làm việc liên tục, cứ sau 20 phút, hãy nhìn ra xa phía trước khoảng 20m trong 20 giây

Mống mắt giống như một dấu vân tay có màu sắc duy nhất dành riêng cho bạn. Mống mắt đóng một vai trò quan trọng đối với sức khỏe thị giác. Khám mắt định kỳ như một phần trong quá trình bảo trì sức khỏe tổng thể. Nếu có bất kỳ bất thường nào về tầm nhìn, sức khỏe mắt hãy đến ngay cơ sở khám chữa bệnh uy tín, gặp bác sĩ nhãn khoa để được khám và điều trị các vấn đề có liên quan đến thị lực càng sớm càng tốt.

Theo: https://tamanhhospital.vn/co-the-nguoi/mong-mat/